Wiele osób zakłada, że „zły stan zdrowia” automatycznie zwalnia z zapinania pasów, ale wyjątek działa tylko w ściśle określonych sytuacjach. Obowiązek może nie dotyczyć np. kobiety w widocznej ciąży, natomiast w przypadku przeciwwskazań medycznych potrzebne jest oparcie zwolnienia na ważnym zaświadczeniu lekarskim. W praktyce rozróżnienie między wyłączeniem bez dokumentu a przypadkami potwierdzanymi przez lekarza decyduje o tym, czy kierujący działa w ramach przepisów.
Kiedy można uzyskać zwolnienie z obowiązku zapinania pasów bezpieczeństwa
Zwolnienie z obowiązku zapinania pasów bezpieczeństwa ma charakter wyjątkowy i wynika z przepisów o ruchu drogowym. Jazda bez zapiętych pasów może być dopuszczalna wtedy, gdy spełniona jest podstawa przewidziana prawem: albo osoba ma wymagane dokumenty medyczne, albo zachodzi szczególne wyłączenie ustawowe.
Wyróżnia się dwa główne przypadki:
- Przeciwwskazania medyczne (z zaświadczeniem): zwolnienie przysługuje, gdy lekarz stwierdzi, że używanie pasów może stanowić zagrożenie dla zdrowia lub utrudniać prowadzenie leczenia. Podstawą jest ważne zaświadczenie lekarskie; decyzja nie wynika wyłącznie z samej diagnozy, bo każdy przypadek jest oceniany indywidualnie.
- Wyłączenia przewidziane w przepisach (bez zaświadczenia): obowiązek zapinania pasów może nie dotyczyć wskazanych sytuacji i grup osób określonych w przepisach, np. kobiety w widocznej ciąży czy kierującego taksówką osobową podczas przewożenia pasażera.
Jeżeli w danej sytuacji pasy nie są zapięte, a nie zachodzi przewidziane wyłączenie albo nie ma ważnej podstawy medycznej w postaci zaświadczenia, kierujący może podlegać odpowiedzialności za naruszenie obowiązku.
Podstawa prawna zwolnienia: art. 39 Prawa o ruchu drogowym i zakres wyłączenia
Obowiązek korzystania z pasów bezpieczeństwa wynika z art. 39 ust. 1 Prawa o ruchu drogowym. Przepis wskazuje też, że zwolnienie ma charakter wyjątkowy i obejmuje tylko sytuacje określone w ustawie.
Zwolnienie można uzyskać w dwóch podstawowych grupach okoliczności:
- sytuacje potwierdzone dokumentem medycznym – gdy dana osoba ma wymagane dokumenty, w tym zaświadczenie lekarskie o przeciwwskazaniu do używania pasów (art. 39 ust. 2 pkt 1),
- wyłączenia ustawowe bez dokumentu medycznego – gdy przepisy przewidują ściśle określone wyjątki (np. ze względu na szczególne funkcje lub okoliczności transportu) wskazane w art. 39.
Jazda bez zapiętych pasów może być dopuszczalna wtedy, gdy kierujący spełnia przesłanki wynikające z art. 39 i ma prawidłową podstawę do wyłączenia obowiązku.
Wśród sytuacji objętych art. 39 pojawiają się m.in. kobiety o widocznej ciąży oraz kierujący taksówką podczas przewożenia pasażera (a także inne przypadki wymienione w przepisach).
Przeciwwskazanie do pasów bezpieczeństwa: co lekarz musi stwierdzić
Przeciwwskazanie do używania pasów bezpieczeństwa lekarz stwierdza na podstawie indywidualnej oceny stanu zdrowia. Warunkiem jest sytuacja, w której zapinanie pasów może stanowić zagrożenie dla zdrowia lub utrudniać prowadzenie leczenia (np. przez ucisk pasa albo gwałtowne szarpnięcie).
Podczas kwalifikacji lekarz uwzględnia zgłaszane dolegliwości oraz sposób korzystania z samochodu. Nie chodzi o „zamkniętą listę” rozpoznań — decyzja zapada w odniesieniu do konkretnego pacjenta. Jednocześnie sama diagnoza nie przesądza automatycznie o zwolnieniu: liczy się to, czy w danym przypadku pasy są niewskazane.
W praktyce, lekarz może rozważać przeciwwskazanie m.in. w następujących sytuacjach:
- Choroby układu krążenia – zwłaszcza po niedawnych zabiegach kardiochirurgicznych, ze świeżymi bliznami pooperacyjnymi lub przy obecności rozrusznika serca.
- Poważne schorzenia klatki piersiowej – m.in. deformacje, złamania żeber, urazy mostka oraz stany po operacjach torakochirurgicznych.
- Zaawansowana otyłość brzuszna – gdy ucisk może wiązać się z dodatkowym ryzykiem lub dolegliwościami.
- Stany po rozległych operacjach jamy brzusznej – w okresie rekonwalescencji, gdy pasy mogłyby pogarszać komfort lub wpływać na przebieg leczenia.
- Schorzenia neurologiczne – gdy występuje silny ból lub nadwrażliwość albo ryzyko nasilenia dolegliwości przy nagłych ruchach.
- Schorzenia ortopedyczne i urazy – jeśli stabilizacja pasem jest niewskazana.
Jeżeli lekarz uzna, że używanie pasów byłoby niewskazane w danym stanie zdrowia, może stwierdzić przeciwwskazanie i podjąć decyzję o wystawieniu stosownego dokumentu.
Zaświadczenie lekarskie o przeciwwskazaniu: wzór, kto wystawia i na jaki okres
Zaświadczenie lekarskie o przeciwwskazaniu do używania pasów bezpieczeństwa powinno być wystawione według wzoru określonego w rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 13 maja 2015 r. (w załączniku nr 1). Wzór wskazuje m.in. wymagane dane identyfikacyjne oraz sposób wpisania przeciwwskazania wraz z okresem obowiązywania.
- Numer zaświadczenia – zgodnie z formularzem (nr …../…).
- Podstawa prawna – odniesienie w formie przewidzianej w załączniku, tj. art. 39 ust. 2 pkt 1 ustawy – Prawo o ruchu drogowym.
- Dane pacjenta – imię i nazwisko oraz numer ewidencyjny PESEL albo (jeżeli PESEL nie występuje) seria, numer i nazwa dokumentu potwierdzającego tożsamość oraz nazwa państwa wydania.
- Stwierdzenie przeciwwskazania – wpis dotyczący przeciwwskazania do używania pasów bezpieczeństwa, z określeniem okresu w formułowaniu „od dnia … do dnia …”.
- Data wydania – data wystawienia oraz podpis i pieczątka lekarza.
- Oznaczenie podmiotu – nazwa i adres placówki, w której przeprowadzono badanie.
Zaświadczenie jest wydawane na określony czas wskazany przez lekarza (wskazywane w dokumencie daty „od–do”). Długość ważności zależy od charakteru przeciwwskazania i może obejmować okresy krótsze (np. w sytuacjach przejściowych) albo dłuższe w przypadku przeciwwskazań o charakterze przewlekłym. Po upływie wskazanego terminu może być potrzebna ponowna konsultacja i ewentualne odnowienie dokumentu.
Dokument może wystawić lekarz; najczęściej jest to lekarz rodzinny lub lekarz prowadzący leczenie przewlekłe. Przy kwalifikacji lekarz ocenia zgłaszane dolegliwości i sposób korzystania z samochodu, a następnie – jeśli uzna, że zapinanie pasów jest niewskazane – wystawia odpowiednie zaświadczenie.
Okazywanie zaświadczenia w czasie kontroli i ryzyko mandatu
Jeśli w związku z przeciwwskazaniem medycznym przysługuje zwolnienie z obowiązku zapinania pasów bezpieczeństwa, dokument potwierdzający powinien być ważne zaświadczenie lekarskie i być okazywany podczas kontroli drogowej. Samo posiadanie rozpoznania lub informacji o stanie zdrowia nie zastępuje dokumentu potwierdzającego prawo do zwolnienia.
W trakcie kontroli funkcjonariusz może zażądać przedstawienia zaświadczenia. Brak ważnego dokumentu może skutkować nałożeniem mandatu karnego za niezapięte pasy — zarówno na kierującego, jak i na pasażera, jeśli w danym momencie nie korzystają z pasów, a nie ma podstaw do zwolnienia.
Dokładna wysokość kary zależy od okoliczności sprawy.
Wyłączenia od obowiązku pasów bez zaświadczenia (kto jest objęty przepisem)
Poza zwolnieniem opartym na zaświadczeniu lekarskim, przepisy przewidują także inne wyłączenia z obowiązku zapinania pasów bezpieczeństwa (wynikające z art. 39 Prawa o ruchu drogowym). Obejmują one m.in. wskazane poniżej sytuacje.
- Kobieta o widocznej ciąży — pasy mogą nie być obowiązkowe.
- Kierujący taksówką — podczas przewożenia pasażera.
- Instruktor lub egzaminator — w trakcie szkolenia lub egzaminowania.
- Policjant i inne służby — gdy wykonują czynności służbowe, w tym podczas przewożenia osoby (osób) zatrzymanej.
- Żołnierz Żandarmerii Wojskowej — podczas czynności ochronnych.
- Konwojent — podczas przewożenia wartości pieniężnych.
- Osoba chora lub niepełnosprawna — przewożona na noszach albo w wózku inwalidzkim.
- Dziecko poniżej 3 lat — przewożone pojazdem kategorii M2 i M3.
- Dziecko przewożone w ramach ulgowych przejazdów — gdy przejazd odbywa się środkami publicznego transportu zbiorowego na zasadach określonych w przepisach o uprawnieniach do ulgowych przejazdów.